Mahaplawa Blog - A Geographical blog space


මහපොළොව මත සිටින අය

Thursday, March 28, 2013

භූගෝලීය තොරතුරු තාක්ෂණය/ විද්‍යාව පිළිබඳ පිවිසුමක් හෙවත් GIS පිළිබඳ මුලික හැඳින්වීමක්

      Geographical Information System  හෝ science  (GIS) එහෙමත් නැත්නම් Geospatial information studies යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ පරිගණක තාක්ෂණය උපයෝගි කරගෙන භූ දර්ශනයේ විවිධ තොරතුරු digital මාධ්‍යයෙන් ඉදිරිපත් කිරිමේ විද්‍යාව, තාක්ෂණය, අධ්‍යයනය යන ඒවාගෙන් එකක්. GIS සඳහා සංකල්පනාත්මක පදනම වැටුනේ 1830 දි පමණ ඈතක බව විකිපීඩියා සඳහන් කරනවා. නමුත් Coppock හා Rhind දක්වන ආකාරයට 1950 පමණ වන විට පරිගණක භාවිතයෙන් සිතියම්කරණය ආරම්භ වී තිබෙනවා.Mcdonal දක්වන ආකාරයට  GIS ආරම්භ වන්නේ 1984 දී පමණ. ඒ කෙසේ  නමුත් GIS වල එක්තරා පැහැදිලි ආරම්භයක් 1960 දී කැනඩාවේ සිදු විය. ඒ එරට වන හා ග්‍රාම සංවර්ධන වැඩසටහනක් (Canada Geographic Information System)සඳහා සිදු කළ ව්‍යාපෘතියකදි. 

UC2010logo
       
       මේ සඳහා විශයයන් රාශියක දැනුම එක්ව තිබේ. භූගෝල විද්‍යාව, පරිගණක විද්‍යාව හා තාක්ෂණය, සංඛ්‍යානය, සිතියම් විද්‍යාව, මැනුම් විද්‍යාව, දුරුස්ථ සංවේදය, හා විවිධ පර්යේෂණ ක්ෂේත්‍ර ඒ අතර වේ. මේ නිසා අද වන විට ඉතා වේගයෙන් දියුණු වන හා භාවිතයේ ඉතා සුලභ බවක් පෙන්වන විද්‍යාවක් / තාක්ෂණයක් ලෙස GIS හඳුනා ගත හැකියි. යුධ කටයුතු සඳහා වි‍ශාල දායකත්වයක් ලබා දුන් මෙම ක්ෂේත්‍රය තාක්ෂණයේ භාවිතයන් සුලභ වීම හේතු කොට ගෙන පොදු මහජන භාවිතය දක්වා පැමිණ තිබේ. GPS තාක්ෂණය ද එසේ දායාද වුවකි. නමුත් පැහැදිලිවම කිව යුත්තේ GIS  හා GPS යනු දෙකකි. මේ ලිපිය GIS  ගැන වේ.

        භුගෝලීය තොරතුරු පද්ධතියක් යනු පරිගණක ගත තොරතුරු පද්ධතියකි. එයට තෙරතුරු ලබා දුන් විට එම තොරතුරු නැවත බා ගැනීම එක්ලස් කිරීම, ආකෘති ගත කිරීම, හැසිරවීම, විශ්ලේෂණය, දත්ත ඉදිරිපත් කිරීම ආදිය කිරිමේ හැකියාව ඇත.(M.F. Worboy)


       මා GIS යන්න හඳුනා ගන්නේ සිතියම් විද්‍යාවේ තාක්ෂණික දිගුවක් ලෙසයි. මේ නිසා GIS  හොදින් භාවිතා කිරීමට පෙර සිතියම් කියවීමේ සමත්කමක් (Map Reading) හා දැනුමක් ද පරිගණක හෝ නුතන තාක්ෂණික උපාංග භාවිතා කිරීමේ හැකියාවක් ද අනිවාර්යෙන් තිබිය යුතුවනවා. එසේ නොවන විට පුද්ගලයාගේ නොදැනුවත්කම් තාක්ෂණයේ බල මහිමය ඉදිරියේ දි වුවත් ප්‍රදර්ශනය වීම වැලැක්විය නොහැකියි.

GIS වල මුලික කාර්යයන් කිහිපයක් තිබේ.
  • දත්ත ඇතුළත් කිරීම හා දත්ත සැකසීම.
  • දත්ත පාලනය හා ගබඩා කිරීම.
  • අවකාශීය තොරතුරු විශ්ලේෂණය හා සංස්ලේෂණය කිරීම.
  • දෙන ලද දත්ත ඇසුරින් ප්‍රස්ථාර, සිතියම් හා රෑපසටහන් ඉදිරිපත් කිරීම.
  • දත්ත දෘෂ්‍යාත්මක තොරතුරු බවට පරිවර්ථනය කිරීම. 

    භුගෝලීය තොරතුරු පද්ධතියක් නිසි අයුරින් බල ගැන්වීමට අවශ්‍ය ප්‍රධාන සාධක 03 ක් තිබෙනවා.

01). පරිගණක පද්ධතියක් (Computer System) / තොරතුරු පද්ධතියක් (Information System)
          මිනිසා පරිඝණකය නිපද වුයේ මිනිසාට අවශ්‍ය වු නමුත් සිහි තබාගෙන හැසිරවිය නොහැකි තරම් වු තොරතුරු / දත්ත ප්‍රමාණයක් නිවැරදිව හැසිරවීමට යි. මිනිසා විසින් මෙහෙයවන අමතර බුද්ධිමය ඒකකයක්  වශයෙන් පරිඝණකය මේ නිසා හඳුනා ගත හැකියි. පරිගණකයක් ක්‍රියාත්මක වන්නේ ‘දෘඩාංග’ (hardware) හා ‘මෘදුකාංග’ (software)  යන කොටස් දෙක එක් වීමෙන්.
         මේ අතුරින් මෘදුකාංග  කොටස කොටස් දෙකකට නැවත බෙදෙනවා. පරිගණකය ක්‍රියාත්මක වීම සඳහා වු ‘මෙහයුම් පද්ධතියට අදාල මෘදුකාංග’ (system software) හා එදිනෙදා කටයුතු කරගැනීම සඳහා ඇති ‘යෙදුම් මෘදුකාංග’ (application software).
              (*) පද්ධති මෘදුකාංග කියන්නේ XP, Linux,Vista වගේ එව්වා. ඒවා ගැන මට වඩා ඔයා දන්නවා ඇති. සිංහල වචනේ කියපුවාම ඔයාට තේරෙන්නේ නැතිවෙවි කියලායි ලිව්වේ…
             (*) යෙදවුම් මෘදුකාංග කියන්නේ Word, Excel, Photoshop,  වගේ එව්වා.
                  හරි… නේ. දැන් තේරෙන්න ඕනා පැහැදිලිව ම. එත් එහෙමත් තේරුම් ගන්න බැරි නම් ඔයාට සිද්ධ වෙනවා චුට්ටක් පරිගණකය ගැන ‘ඔෆිස් කෝස් ’ එක ගැනවත් හොයලා කියවගන්න. හරිද? ඒක පොඩ්ඩක්වත් අමාරැ නෑ… ඔයාම කරලා බලන්න…

       පරිගණක පද්ධතියක අඩංගුවනවා තොරතුරු පද්ධති.  තොරතුරු පද්ධතියක් කියන්නේ යම් කිසි වැඩක් කරගන්න කියලා පිළිවෙළකට එකතු කරපු තොරතුරු / දත්ත ගොන්නකට. එහෙම නැත්නම් මෙහෙම කියන්නත් පුළුවන්.
         “කිසියම් අරමුණක් ඉටු කරගැනීම සදහා ක්‍රමානූකූලව එකිනෙකට සම්බන්ධ වු සංරචක රාශියක එකතුව”(02 වන මුලාශුය 36 පිට)

02). භූගෝලීය තොරතුරු පද්ධති/ දත්ත.(Geographical data)
        ‍භූ‍ගෝලීය වශයෙන් විමර්ශනය කර ලබා ගන්නා දත්ත හා එම එකතු කෙරෙන දත්ත තොරතුරු ගබඩාවක්. ඒ ගබඩාවේ තියෙන තොරතුරු විශ්ලේෂණය කළ හැකි සංස්ලේෂණය කළ හැකි හා හැසිරවිය හැකි වගේ ම එවාගේ අවසාන ඵලයන් නිරෑපණය කළ හැකි  පද්ධතියකි. භුගෝලීය තොරතුරු ඉතා විශාල පරාසයක විහිදෙනවා. මේ නිසා එකතු වන තොරතුරු හා දත්ත ද වි‍ශාල ප්‍රමාණයක් මෙවන් පද්ධතියක තියෙනවා.
මේ භූගෝලීය දත්ත ඒවායේ ස්වභාවය අනුව කොටස් දෙකයි.
      01. අවකාශීය දත්ත/ ප්‍රමාණාත්මක දත්ත
                 මේ යටතට උස, දිග, දුර, කාලය ආදි මානයන් පිළිබඳ තොරතුරු ඉදිරිපත්  කෙරේ.

      02. අවකාශිය නොවන දත්ත/ ගුණාත්මක දත්ත (තොරතුරු)
       මේ කියන දත්ත/ තොරතුරු අපිට ප්‍රාථමික මුලාශ්‍ර වලින් හා ද්විතික මුලාශ්‍ර වලින් ලබා ගන්න පුළුවන්. ඒ කියන්නේ එක්කෝ ඔයාට ම ගිහින් අහලා බලලා තොරතුරු එකතු කරා ගන්න පුළුවන්. නැත්නම් ඔයාට පුළුවන් පොතක් පතක් බලලා විස්තර හොයා ගන්න.

03). ක්‍රියාකරවන්නෙක් (User)
       මෙයා නැතුව වැඩේ කෙරෙන්නේ නෑනේ.  මෙයා විද්‍යාඥයෙක්, පර්යේෂණයෙක්, විද්‍යාර්ථියෙක් වෙන්න පුළුවන්.. ඒ කොහොම උනත්;
  • මේ ක්‍රියාකරවන්නාට පරිඝණකයක් හසුරුවන්න නවීන තාක්ෂණික යෙදවුම් හසුරුවන්න පුළුවන් වෙන්න ඕනා. 
  • මෘදුකාංග ටිකක් හසුරුවන්න පුළුවන් වෙන්න ඕනා…  
  • භුගෝලීය කරුණක් නිසා භුගෝලීය තොරතුරු ටික හසුරුවන්න පුළුවන් වෙන්න ඕනා. එහෙම හසුරුවන්නට බැරිව ගියොත් වැඩේ දෙල් විමට ඇති හැකියාව වැඩියි. මොකද අන්තිමේදි මෙයා දෙන ප්‍රථිඵලය ඒ කියන්නේ out-put එකෙන් ඒ නොදැනීම පෙනෙන්න ගන්නවා.

         GIS පද්ධතියක් තුළින් නිර්මාණය කරන සිතියමක තියෙන තොරතුරු පිහිටන්නේ තට්ටු විදිහට. පැහැදිලි කරන්න ලේසිම ක්‍රමය තමයි ඔයා දන්නවා නම් පොටෝෂොප් වගේ මෘදුකාංගයකින් ‍ග්‍රැෆික් එකක් කරන්න යද්දි  එකේ වෙනස් කම් කරන්නේ එක එක ලේයර් අරන්. GIS වලත්  භූමි පාරිභොගයට වගේ පැතිරුණු ප්‍රදේශ දක්වන්න එක තලයක් (ලේයර් එකක්) පාරවල් ගංගා ඇළ දොළ වලට තවත් ලේයර් එකක්, නගර නාම ගොඩනැඟිලිවලට වෙනම  ලේයර් ගන්නවා. මේ ලේයර් සේරම හරි පිළිවෙළට එක මත එක තිබ්බම ඔයාට එක සිතියමක් පේනවා.
තේරුනේ නැද්ද ලේයර් කතාව ? නොතේරුන අයට මේ කියන්නේ… තේරුණ අය මේ ඡේදය කියවන්න එපා… හරිය…කෙලින් ම ඊලඟ ඡේදය කියවන්න. ඔයා ගන්නකෝ පොත් වලට පිට කවර දාන පොලීතීන් කෑලි තුනක්. තව ඕනා ප්ලැටිග්නම් පැන්සල් ටිකක්. ලංකාවේ (තුත්තුකුඩියේ හරි වෙල්ලමුල්ලිවයික්කාල්වල උනත් කමක්නෑ) භුමි පරිභෝගය පෙන්නන සිතියමක් ඕනා.
1) දැන් පළවෙනි පොලීතීන් එක තියන්න ගත්ත සිතියම උඩින්. එකේ අඳින්න භුමි පරිභෝගය ගැන විස්තර ටික විතරක්. හිතමු ඔයා ගත්ත එකේ තියෙන්නේ වී වගාව කියලා. ඔන්න ඔයා පොලිතින් එක ති‍යනවා සිතියම උඩින්. දැන් කොළපාට ප්ලැටිග්නම් එකෙන් ඒ ප්‍රදේශය ඇඳගෙන පාට කරනවා. ඒ වෙල් මැදින් පාරවල් තිබ්බට කමක් නෑ.. එව්වා වැඩක් නෑ. අදින්නේ වී වගාව විතරමයි. හරි… දැන් ඒක තියන්න පැත්තකින්.
2) දැන් ගන්න ඊ ළඟ පොලිතීන් එක.ඒකත් තියන්න ඉස්සෙල්ලා පොලිතීන් එක තිබ්බ තැනින්ම… ඒකේ අදින්නේ රේඛාවක් වගේ විහිදෙන එව්වා… ඒ කියන්නේ පාරවල්, ගංගා වගේ දේවල්…(වැව් අදින්න එපා රජෝ… වැව් අදින්න ඕනා නම් අදින්නේ පළවෙනි එකේ… ඇයි ඒ කියලා බලන්න මේ ලිපිය අඟටම කියවන්න) ඒ වර්ණ වලින් ඒකත් ඇන්දා… තිබ්බා පැත්තකින්.
3) ගත්තා ඊලඟ එක. ඒකත් තිබ්බා කලින් එක තියාපු තැනින් ම. ඒකේ අදින්නේ අපි තිතක් තියලා ළකුණු කරන දේවල්… ඒ කියන්නේ ගොඩනැගිල්ලක්… එතකොට නගරයක් තියෙන තැන… ඒ වගේ… එව්වා.
                     දැන් ඔයා කරන්නේ මුලින්ම අර වී වගාව ඇන්ද එක තියන්න ‍සුදු පාට කොළයක් උඩින්. දැන් ඒක උඩින් හරියට තියන්න පාරවල් ගංගා ඇදපු එක. ඊලඟට තියන්න ඔය තිත් තියලා ලකුණු ‍කරන්න පුළුවන් කියලා කිව්ව එක. දැන් බලන්න ඔයාට තියෙනවා වි වගාව තියෙන පාරවල් ගංගා තියෙන ඒ අතරින් පතර විහිදෙච්ච ගොඩනැඟිලි එහෙම ලකුණු කරපු සිතියමක්. ලේයර් කියන්නෙත් ඔයා ඔය ගත්ත පොලිතීන් වගේ එව්වා ජාතියක්. ඉතිං වැඩේ හරියට ම තේරුම් ගන්න නම් ඔයා ඔය තිබ්බ පිළිවෙළට අනිත් අතට තියන්න. ඒ කියන්නේ තිත් තිබ්බ එක ඉස්සෙල්ලාම ඊට පස්සේ පාරවල් එක ඊලඟට වී වගාව එක… දැන් බලන්න ඔයාට තිත් පේනවාද? (පෙන්නෑ කියලා කියන්න… ඔය පොලිතීන් වල පෙනුනට පරිඝණකයේ ලේයර් වලින් පෙන්නේ නෑ…)
                 දැන් තේරෙනවා ඇති. ඔයාට දැන් හදිසියේ කිව්වොත් අනේ මේ මෙන්න මෙතන අළුත් පාරක් හදලා නේ කියලා… ගත්තා අර පාරවල් ඇඳපු ලේයර් එක(අපේ කතාවේ නම් පොලීතීන් එක) … ඇන්දා ඒ පාරත්… ආයේ ටිකකින් ඇවිත් කියනවා අනේ  ඒ පාර දිගට ගෙවල් හදලා කියලා… ගත්තා ගොඩනැඟිලි (තිත්) ඇන්ද ලේයර් එක… ඒ ටික ඇඳලා දම්මා. අන්තිමේ ඇවිත් කියනවා අයියෝ අර වී වගා බිමේ පැත්තක පොල් වවලා කියලා ඔයා වී වගාව ලේයර් එකේ ඒ ටික ලකුණු කරනවා… ලේයර් නිසා වැඩේ පහසුයි… නේ
මේ පින්තුරේ තවත් පහසුවක් ලේයර් ගැන අවබෝධයට.

campbell-fig01_0121
     
       මේ නිසා GIS  සිතියමක වෙනත් සිතියමකට වඩා තොරතුරු ඇතුළත් වෙනවා. එහෙම නැත්නම් එවගේ සිතියමක් හදන්න අපිට ගොඩාක් තොරතුරු දෙන්න වෙනවා. නමුත් අපි අතින් සිතියමක් අදිනවාට මේ වැඩේ පිළිවෙළට පිරිසිදුවට කරන්න පුළුවන්.  අනික සිතියම් අඳින්නය කියලා විශේෂ සුදුසුකම් ඕනා නෑ. දන්නවානේ සිතියමක් අදින්න ගිහාම චිත්‍ර අඳින්න දන්නේ නෑ කියයි, පරිමාණයට අඳින්න ඕනා. කිලිටි වෙන්න බෑ.  විකාර ගොඩයි. ඒවා මේකේ නෑ. අපිට තියෙන්නේ මෘදුකාංගය හසුරුවන්න හා අවශ්‍ය දත්ත ලබා දෙන්න විතරයි.

          නමුත් මේ වගේ දෙකින් භුගෝල විද්‍යාඥ‍යෙකුට මෙතෙක් දායාදයෙන් ආපු සිතියම් විශය නිසා ගොඩ නැ‍ඟෙන බොහෝ දේ නැති වෙලා යන්න පුළුවන්. සිතියම් විද්‍යාව හොඳ ගුරුවරයෙක්ගෙන් ප්‍රගුණ කරපු කෙනෙක්ගේ ජිවිතේට ම ඒක පුදුමාකාර බලපෑමක් කරනවා කියන්න මං අත්දැකිමෙන් දන්නවා. හරියට ඒක ඉගෙන ගත්තා නම්, ආයේ ඉතිං ඉරක් ඇන්දත් ඒක මාර නීට්! පැන් එකක ඩොට් එකක් හංදා දවස් ගාණක් ඇඳපු සිතියම එක්ක සිතියම් පොතම චාටර් බැනුම් ගොඩක් එක්ක උඩින් පාවෙනවා දකින එක මොන තරම් දුකක් ද? බිම වැටුණු පොත අහුලලා ආයේ එකේ තැළුණු පිටු මැදලා මැදලා සිතියම් අදිද්දි එන කේන්තිය මොන තරම් ද?  විශ්ව විද්‍යාලේ සිතියම් විද්‍යා පන්තියේ දි අපි හරියට දුක් වින්දා එක සිතියමක් ඇඳ ගන්න… වෙලාවකට සිතියම හරි වටේ ඇඳපු ‍ෆ්‍රේම් එක වැරදි යි. පිටු දෙසීයේ පොතේ පිටු අසුවක් විතර වෙනවා සිතියම් ඇඳපුවා වැරදිලා පිටු කපලා දාලා ම… අන්තීමේ ඒවටත් ලකුණු කැපෙනවා.  මකනේ රොඩු පිහදාලා නැත්නම් සර් ඒක වටේ රතු පෑනෙන් අඳිනවා… පස්සේ බලද්දි මකනයේ රොඩ්ඩ වැටිලා යනවා. සිතියම ඉවරයි. පුදුම තරම් තරහාක් එන්නේ එහෙම උනාම. ඒ දුකෙන් ඒ කේන්තියෙන් පන්නරය ලබන සිතියම්කරු මොන තරම් දක්ෂයෙක්ද කියලා ඉගෙන ගන්න ඕනා නම් ඒවා විඳින්න ම වෙනවා. අපි ඉතිං GIS  ඉගෙන ගත්තෙත් එහෙම ම දුකකින් තමා. පරිගණකය ඒ තරම් ‍නුහුරු අය සේව් කරන හැටි එහෙම ඇහුවාම, කලින් දා වැඩ කරපු මැප් එක හොයාගන්න බැරිව අහලා  හොද ලස්සන කවි ගී අහගන්නවා… දැන් නම් මතක් කර කර හිනා වෙන්න පුළුවන්. එහෙම අපි තමා හැබැයි අද මේවා කියලා දෙන්නේ… හහ්හා… ඒහෙම තමයි… 

      දැන් අපි මෙහෙම හිතමු. අපි ඉන්නවා පරිඝණකයක් ලඟ. GIS ඉගෙන ගන්න කියලා. හරි දැන් මොනාද ඉස්සෙල්ලාම කරන්නේ… ඒ පරිඝණකය ක්‍රියාත්මක කරලා ඊට පස්සේ බලන්න ඕනා GIS වලට අදාල වැඩ කටයුතු කරන මෘදුකාංගයක් තියෙනවාද කියලා. ඒ කියන්නේ එහෙම ඒවා ගොඩාක් තියෙනවා.  නම් වශයෙන් කිහිපයක් මං කියන්නම්. මුදල් ගෙවා ගත හැකි මෙන්ම නිදහස් මෘදුකාංග රාශියක් අද පවතිනවා.
මුදල් ගෙවා ගත හැකි මෘදුකාංග.
    • ArcInfo GIS (GIS කාර්යන් කරගන්නා අයගෙන් 70% කට වඩා භාවිතා කරන්නේ මෙයයි.)
    • Arc View 3.x
    • Arc GIS (ඉහත දක්වන මෘදුකාංග දෙක එක් කොට තනන ලද්දකි.)     
    • IDRSI
    • ILWIS
    • MapInfo

නොමිලේ ලබා ගත හැකි මෘදුකාංග.

       මේ වගේ එකක් තියේ නම් ඒක ඕපන් කරගන්න. එහෙමනේ වැඩේ පටන් ගන්න ඕනා. එත් එහෙම මෘදුකාංගයක් දාලා නැත්නම්… එකක් පරිඝණකයක පිහිටුවන්න ඕනා. ඒ සඳහා මහා සුදුසුකම් අවැසි නෑ. නමුත් මුදල් ගෙවා ලබා ගන්නා මෘදුකාංග විශාල ඉඩකඩකයි හැසිරෙන්නේ. ArcGIS වලට සෑහෙන තරමේ ඉඩක් ගන්නවා. අනිත් එක පිහිටුවීමත් ලේසි නෑ. නමුත් Quantum GIS  නම් පිහිටුවීමත් හා එයින් වැඩ කිරීමත් ඉතාම පහසුයි කියන්න මං දන්නවා. GRASS උනත් හැසිරවීම පහසුයි. නමුත් මං GRASS වලින් වැඩ කරලා නෑ. නිදහස් මෘදුකාංග  වැඩි ඉඩක් ගන්නේ නෑ Arc GIS  වගේ එව්වා එක්ක බලද්දි.

              මෙහෙමයි දැන් ඔයාට GIS  වලින් කරන්න ගොඩාක් ප්‍රාථමික මට්ටමේදි දෙන්නේ ඩේටා ටිකක් එන්ටර් කරලා ඒක ‘සේයා සිතියමක’ පෙන්වන්න. එහෙම නැත්නම් “ජියෝරෙෆරන්සින්” කරන්න. බය වෙන්න එපා ඔව්වා චවන විතරයි. මං අවධාරණයෙන් කියලා හිටිනවා මෙන්න මේක… මේ GIS  කියන මඟුල තේරුම් ගන්න ඕනා කෙනෙක් ඉන්නවා නම් ඉස්සෙල්ලා අර කිව්ව මෘදුකාංගයන් ටිකක් එහෙට මෙහෙට කරලා බලන්න මොනාද තියෙන්නේ කියලා. ඔයාට පාඩමක් දෙකක් එක්ක ඕක ඔළුවට වැටෙද්දි ආයේ ටිචර්ලා ඕනා නෑ. ඔයාට පුළුවන් ඕක ඉගෙන ගන්න. මොකද පරිඝණක එක්ක බද්ධ වෙච්ච මේ තාක්ෂණය දිනෙන් දින නවිකරණය වෙනවා. ඒ නිසා අදාල වු මෘදුකාංගය පවා අළුත් වෙනවා. ඔයා ඉගෙන ගත්ත එකකින් නෙවේ වෙන්න පුළුවන් ඔයාට වැඩ කරන්න වෙන්නේ…
       අපිට දුන්නා කියන්න කෝ 2011 ලංකාවේ දිස්ත්‍රික් ජනගහණය. අපිට කියනවා GIS භාවිතා කරලා සේයා සිතියමක් හදන්න කියලා. අපි දැන් GIS මෘදුකාංගය ට ගිහින් ඒකේ තියෙන ඇට්‍රිබියුට් ටේබල් එකක් කියලා තියෙන වගුවකට (හරියට එක්සෙල් ෂිට් එකක් වගේ) මේ ජනගහණ දත්ත ටික ඇතුල් කරනවා… ඊටපස්සේ අපිට තියෙනවා මොන පාටද අපේ සේයා සිතියමේ තියෙන්න ඕනා වගේ පුංචි තේරිම් ටිකක් සකස් කළාට පස්සේ අපිට සුදු පසුබිමක ව්‍යාප්ති සිතියම පෙන්වනවා. ඊට පස්සේ සිතියමට රාමුවක්, නමක්, දිශාව, යතුරක් වගේ එකතු කරන්න ඕනා තොරතුරු ටික ඒ ඒ අදාල තැන් වලට ඇතුළත් කරාට පස්සේ අපිට ‍සම්පුර්ණ සිතියමක් ලැබෙනවා. මේක හරියට Excel වලින් ප්‍රස්ථාර අදිනවා වගේ වැඩක්.

මේ තියෙන්නේ GIS භාවිතයෙන් නිර්මාණය කරපු එවැනි සේයා සිතියමක්.
popudensපිංතුරේ හොයා ගත්තේ ගුගුල් සෙවුමකින්.

           කඳු තැනිතලා ජලාශ වැනි භෞතික සාධක මෙන්ම මිනිසා විසින් ඇති කරන ලද දේ හා පවත්වාගෙන යන දේ පෘථිවි තලය මත පවති. සිතියම් ඇඳිමේ දි මේ සියළු ලක්ෂණ රෑප, සංකේත හා අක්ෂර මඟින් දක්වනු ලැබේ. GIS මඟින් නිර්මාණය කරන සිතියමක් ගොඩනැ‍ඟෙනුයේ ජ්‍යාමිතික ලක්ෂණ වලට අනුවයි. ඒ අනුව සියළුම තොරතුරු දක්වන්න පුළුවන් වෙන්නේ ආකාර තුනකට විතරයි.
1. ලක්ෂ්‍යය (තිත) (point)
2.රේඛාව (Line)
3.කලාප, බහුඅස්‍ර (polygon / Area)
     මේවා මේ පිළිවලටම මතක තියෙන්න ඕනා. මොකද මේකේ මේ පිළිවෙළ නිකං හරි බිඳුනොත් වැඩේ අවුල් වෙනවා. මොකද කලාපයක් (පොලිගන්  හැඩයක්) උඩම තලයට (ලේයර් එකට) ආවොත්  රේඛා (ලයින්), ලක්ෂ්‍ය (පොයින්ට්) පෙන්නේ නෑ වැහිලා යන්න පුළුවන්. රේඛා (ලයින්) යටින් ලක්ෂ්‍ය (පොයින්ට්) තියෙන්නත් බෑ… රේඛා (ලයින්) වලින් ලක්ෂ්‍ය (පොයින්ට්) වැහිලා යනවා නේ…  ඒ නිසා නිතරම ඔයා වැඩ කරද්දි ඔයාගේ වම් අත පැත්තේ දිස් වෙන ලේයර් බාර් එකේ බලන්න ඕනා ලේයර් ටික තියෙන්නේ කොයි පිළිවෙළටද ඔයා වැඩ කරන්නේ හරි ලේයර් එකේද කියලා. මතක තියා ගන්න ම ඕනා කරුණක් තමයි ඔයාට ලේයර් තුනක තමයි ඔය ලක්ෂණ තුන වෙන වෙනම සඳහන් කරන්න ඕනා. ඒත් ලේයර් තුනම ඉඩ දෙනවා ඔයාට පොයින්ට් ලයින් පොලිගන් කියන දේවල් තුනම අඳින්න… ඒ කියන්නේ ඔයාට අමතක වෙලා හරි පොයින්ට් අදින ලේයර් එකේ පොලිගන් අඳින්න උනත් පුළුවන්… එහෙම උනාම ලයින්, පොයින්ට් කියන දෙකම පොලිගන් එකකට යට වෙලා නොපෙනී යන්න පුළුවන්. මේ වැඩේ හරියටම තේරුම් ගන්න පුළුවන් මං කොළ පාටින් ලියලා තියෙන ඡේදය කියෙව්වාහම.

ලක්ෂ්‍යය (point)
         ලක්ෂයකින් නිරෑපණය කල හැකි තොරතුරු මේ මඟින් දක්වනවා. එක් x, y ඛණ්ඩාංකයකින් දක්වන්නේ. මානයක් (දිගක් දුරක් උසක් ආදී වු) නෑ.
         උදා: ළිදක්, නිවෙසක් හෝ ගොඩනඟිල්ලක්, නගරයක් හෝ ග්‍රාමයක්  වැනි ස්ථානීය පිහිටීමක්.
රේඛාව (Line)
        රේඛාව නැතහොත් ලයින් සැදෙන්නේ ලක්ෂ්‍ය හෙවත් පොයින්ට් දෙකක් හෝ කිහිපයක් එකතු වීමෙන්. මේවා වීවෘත හැඩතල. රේඛාව නිර්මාණය වන ආකාරයට අනුව ඛණ්ඩාංක අනුපිළිවෙලින් දැක්වීම මගින් රේඛාවේ විහිද යන දිශාව (රේඛාව විහිදෙන පැත්ත) දක්වනවා. එයින් දිග හෝ දුරක් දක්වනු ලබනවා. ඒ නිසා මෙය ඒක මාන ලෙසින් හැදින්වෙනවා. රේඛාවකින් නිරෑපනය වන සියළු තොරතුරු මෙයින් නිරූපණය ‍කරනවා.
        උදා: මහා මාර්ගයක්, ගඟක්
 කලාප, බහුඅස්‍ර (polygon / Area)
  මේකෙන් පෙන්වන්නේ ආවෘත (අවෘත කියන්නේ විවෘත නෑ කියන එක.) හැඩතල. එහෙම නැත්නම් ඒවට කලාප කියලා කියන්නත් පුළුවන්. යම් ප්‍රදේශයක් පෙන්වන්න තමයි භාවිතා වන්නේ. ලයින් කිහිපයක් එකතු වීමෙන්  මෙවැන්නක් සෑදෙනවා. මේ වර්ගයේ තොරතුරු වල දිගක්, පළලක්, දුර, උස, ගැඹුර ආදි මානයන් කිහිපයක් අඩංගු වෙන්න පුළුවන්.
           උදා: වැවක්, ප්‍රදේශයක් (ගමක්, පළාතක්)

      GIS වල තොරතුරු නිරූපණය කරන්න පුළුවන් එහෙම නැත්නම් තොරතුරු ඇතුළත් කරන්න පුළුවන් ආකාර දෙකක් තියෙනවා.

1.වෙක්ටා ක්‍රමය (Vector)
මේක තමා බහුලවම භාවිතා කරන ක්‍රමය. සරලයි පහසුයි.
untitled
    මේ රෑපයෙන් පේනවා පොයින්ට් කිහිපයක් එක් වෙලා ලයින්, එවැනි ලයින් කිහිපයක් එක් වෙලා පොලිගන් හැදෙන හැටි. 
මේ  වෙක්ටා ක්‍රමයෙදි  භූගෝලීය තොරතුරු ‍හරි මොකක් හරි ස්ථානයක පිහිටීම හරි දක්වන්නේ   x, y, හෝ  x,y,z ඛණ්ඩාංක මගින්. මේ ඛණ්ඩාංක ජාතික ඛණ්ඩාංක තලයට අනුව පිහිටුවනවා. (ඒ කියන්නේ ජාතික අක්ශාංෂ දේශාංෂ එක්ක ඔයා අදින තිතක් ලයින්, පොලිගන් සම්බන්ධ කෙරෙනවා.)

2.රාස්ටා ක්‍රමය (Raster)
         මේක  කොටු දැලක තමයි පිහිටන්නේ.  අදාල තොරතුරු දක්වන්නේ කුඩා කොටු වලින්. කොටු-දැල නිශ්චිත පරිමාණයකට අනුව සැකසුණු කොටු/ ඛණ්ඩංක (cell, pixel) තලයකින් සමන්විත වෙනවා. නිශ්චිතවම ස්ථාන පෙන්වන්නට බැරි දුර්වලතාවය මේ ක්‍රමයේ තියෙනවා.

untitled2
මේ ක්‍රමයෙදි අදාල තොරතුර දක්වන්නේ ඒකටම අදාල වු cell (කොටුවක්/ ඛණ්ඩංකයක්) එකක.   

      
         බලන්න පහත පිංතුරය දිහාව. රාස්ටා වෙක්ටා ක්‍රම ‍දෙක පැහැදිලි කරන්න ඒක ලොකු උදව්වක් වේවි.

gis
උපුටා ගත්තේ ගුගුල් සෙවුමකින් ය.

GIS පද්ධතියක මුලික සංරචක
      ප්‍රධාන සංරචක 5 ක් තියෙනවා.මේ දේවල් මේ ලිපිය පුරා පැහැදිලි කරලා තියෙනවා. නැවත කියන්න දෙයක් නෑ. නමුත් ඔයාට වැඩි දුර විස්තර ඕනා නම් මුලාශ්‍ර ටික බලන්න. එහෙම නැත්නම් මගෙන් අහන්න.

gaaaaaaasis උපුටා ගත්තේ ගුගුල් සෙවුමකින් ය.

  1. ද්‍රෘඪාංග (Hardware)
  2. මෘදුකාංග (Software)
  3. දත්ත (Data)
  4. මානවයා (People)
  5. ක්‍රම (Methods)
 
භූගෝලීය තොරතුරු පද්ධතියක් මඟින් ඉටු කළ හැකි කාර්යයන්.

1. සිතියම් විද්‍යානුකූලව නිවැරදිව සිතියමක් නිර්මාණය කරගැනීමේ කාර්යක්ෂම පහසුවක් ලබා දීම.
            සිතියම් විද්‍යානුකූලව සිතියමක් නිර්මාණය කිරීමට දිගු කාලයක් අවශ්‍ය වේ. විශාල ප්‍රමාණයේ සිතියම් සඳහා යන කාල වේලාව වැඩිය. එමෙන්ම සිතියමක් ඇඳිමේදි වැරදිම් නිසාත් කාලය හා සම්පත් බොහෝවිට අපතේ යයි. ඇදිමේ හැකියාවක් නැති කෙනෙක්ට වුවත් ඉතාම ලක්ෂණ හා පිරිසිදු ගුණාත්මක අතින් ඉහළ මට්ටමේ සිතියමක් පහසුවෙන් නිර්මාණය කර ගත හැකියි.එමෙන්ම සිතියම් නිර්මාණය සඳහා යන වියදම අඩුය. පිටපත් විශාල ප්‍රමාණයක් සඳහා වුවත් වැඩි කාලයක් යන්නේ නෑ. අනෙක් කරුණ වන්නේ මේක ජාතික හා ගෝලිය ඛණ්ඩාංක තලයන් එක්ක පිහිටුවන නිසා ප්‍රදේශයක විමසීමක් වුවත් ගොලීය විමසීමක් වුවත් කරන්න පහසුයි.

2. විවිධ තේමාවන් යටතේ ඇති සිතියම් එකවර භාවිතා කළ හැක.
        GIS  මඟින් සිතියමක් නිර්මාණය කිරීමේදි අප විවිධ තොරතුරු ගබඩා කර ගත යුතුයි. එමෙන්ම භු විෂමතාවය භුමිපරිහෝගය ජලව්‍යාප්තිය හා මාර්ග ජාලයත් ගොඩනැඟිලි ව්‍යාප්තියත් ආදි තොරතුරු දැක්වෙන තේමා ගණනාවකට ආදාල තොරතුරු එකම සිතියමක් සඳහා පහසුවෙන් භාවිතා කළ හැකියි. එමෙන්ම සිතියම් කිහිපයක තොරතුරු එකම සිතියමක වුවත් දැක්වීමේ හැකියාව  මේ නිසා ලැබෙනවා. එමෙන්ම එක සිතියමක අඩංගු තොරතුරු තවත් කාර්යයන් සඳහා ප්‍රයෝජනවත් විය හැකියි.  මේ පහසුකම නිසා සංවර්ධන කටයුතු, අපදා කළමළණාකරණය, යුද කටයුතු සඳහා මේවැනි සිතියම් ඉතාම ප්‍රයෝජනවත් වේ. තොරතුරු රාශියක් අඩංගු  සිතියමක් නිරික්ෂණය කර විවිධ නිගමන හා නිරික්ෂණ කිරීමේ හැකියාවත් ලැබෙනවා.

3. සිතියමක් සැකසීමේදි දත්ත වගු තුළ දත්ත ගබඩා කරනු ලබන නිසා තොරතුරු ‍ද ගොනු ගත කෙරේ. ක්ෂේත්‍ර හා තේමා ගණනාවක දත්ත කාර්යක්ෂමව හැසිරවීමට හා කළමණාකරණයටත් උපකාර කරයි.
         මේ නිසා කලින් පැවති සිතියමකින් ලැබෙන පහසුකමට අමතරව ප්‍රමාණාත්මක තොරතුරු ද පරිශිලකයාට ලැබේ. මේ නිසා පරිශිලකයාට ප්‍රමාණාත්මක දත්ත හා අවකාශීය දත්ත එකවර හැසිරවීමේ පහසුව ලැබේ. එ නිසා දැත මත ඇති කඩදාසි සිතියමකට වඩා මේ සිතියම් තොරතුරු ලබා දීම අතින් ඉහළ හා කාර්යක්ෂම සේවයක් ඉටු කරනාවා. එමෙන්ම යාවත්කාලීන කරන ලද තොරතුරු ඇතුලත් කළ වහාම සිතියම ද වහාම යාවත් කාලීන වේ. එ නිසා සිතියම් ඇඳිම සදහා ‍වෙහෙස වීමට කාලය වැය නොවේ.

4. ප්‍රමාණාත්මක තොරතුරු තවත් කාර්යන් සදහා යොදා ගත හැකිවීම නිසා GIS  මඟින් නිර්මාණය කරන සිතියමක් බහුකාර්ය උපකරණයක් වේ.
        සිතියම හා අදාල වන දත්ත ඇති නිසා නැවත නැවතත් විශලේෂණය හා සංස්ලේශණය කළ හැකි දත්ත ඉතා වටිනා ඒවාය. එමෙන් ම සිතියම් යාවත් කාලීන කිරීම මෙහිදි ඉතාම පහසුය. මේ නිසා සිතියම් මඟින් දැක්වෙන තොරතුරු කාලීන ඒවා වේ. විශේෂයෙන්ම ව්‍යාප්ති සිතියම් අවබෝධය පහසු වුවත් ප්‍රමාණාත්මක තොරතුරු ලබා දීමේදි ඇති කරනු ලබන අඩුපාඩු GIS වලදි දක්නට නොලැබේ.

5. ජාලගත වි‍ශලේෂණයන් සිදු කිරීමේ හැකියාව පවති.
      කලින් පැවසුවා සේ ම ජාතික ජාත්‍යන්තර ඛන්ඩාංක සමඟ මේ සිතියම් පිහිටවනු ලබනවා. එමෙන්ම තේමා රාශියක තොරතුරු සහිත ගොනු මේ හා බැඳි පවතිනවා. මේ නිසා ජාලගත විශ්ලේෂණයන් කිරීම ඉතාම පහසුයි.  එමෙන්ම දත්ත හුවමාරුව පවා අතිශයින් වේගවත්ව සිදු කළ හැක.

6. අතීත පුරොකතන ඇසුරෙන් දත්ත විශ්ලේෂණය කර අනාගත තෙරතුරු ප්‍රක්ෂේපණය කර ගත හැක.
        උදාහරණයක් වශයෙන් අවශ්‍ය දත්ත ලබා දි ඇත්නම් ඒවා විශ්ලේෂණය කර ගංගාවක ජල මට්ටම වැඩි වීමට සාපේක්ෂව එයින් ගංවතුර අපදාව ඇති කරන ප්‍රදේශය ඉතා පහසුවෙන් ක්ෂණිකව සොයා ගත හැකියි. ජනගහණයේ වර්ධනය ව්‍යාප්තිය වගේ තොරතුරු සඳහා මේ වන විටත් එවැනි සිතියම් භාවිතා කරනවා ඔබ දැක ඇති.

7. GIS මඟින් ලබා දෙන්නේ සිතියම් නිර්මාණය කිරිමේ පහසු කම පමණක් නොවේ.
        එය එහි ප්‍රධාන එක් අංගයක් පමණි. GIS  මඟින් සංකිර්ණ විශ්ලේෂණයන් සිදු කර භූගෝලීය වශයෙන් වැදගත් වන්නා වු තොරතුරු ලබා දිය හැක.
       උදාහරණයක් වශයෙන් ඔබ යම් ආකාරයක සමාජීය පර්යේෂණයක් සඳහා ප්‍රදේශයක් සොයනවා යැයි සිතමු. ඔබට අවැසි වන්නේ ලංකාවේ වයස අවුරුදු 15-25 ත් අතර ගැහැණු ළමුන් සිටින ප්‍රධාන පාරේ සිට කිලෝමීටර 5ක් තුළ වාසය කරන ඉඩම් අක්කර දෙකකට වඩා වැඩි ඉඩමක පදිංචි වි සිටින අයය. ඔබ ඒ සඳහා දත්ත සපයා ඇත්නම් ( ඒ කියන්නේ  මීට වසර 25ත් 15ත් අතර කාලයේ සිදුවු ස්ත්‍රී උපත් පිළිබඳ තොරතුරු, ලංකාවේ ප්‍රධාන මාර්ග  ජාලය ගැන තොරතුරු, ප්‍රධාන මාර්ග පද්ධතිය අවට ඉඩම් පරිභොගය ගැන තෙරතුරු සපයනවා නම්) ඔබ සොයන ආකාරයේ අය සිටින පලාත් ඉතා පහසුවෙන් ක්ෂණිකයෙන් සිතියමකින් දක්වන්නට GIS  වලට හැකියාව ඇත.
       පුද්ගල වැරදි වීම් වලින් බෙහෝ දුරට තොරවු සිතියමක් නිර්මාණය කර  ගත හැක. එමෙන් ම සිතියම්කරණයේ දුර්වලතා මඟහරවා ගන්නටද මේ මඟින් හැක. සේයා සිතියම් වැනි ව්‍යාප්ති සිතියම් වල ප්‍රමාණාත්මක තොරතුරු ලබා ගැනිමේ දුශ්කරතාවයද මේ මඟින් නැතිව යයි. තාක්ෂණික නැඹුරුව නිසා බොහෝ දෙනෙක්ගේ අවධානය දිනාගෙන ඇති හෙයින් විශය පෝෂණයටද රුකුළක් වේ.අනෙක් අතට භුගෝලය හදාරන අයගේ තාක්ෂනික නැඹුරුවට හා පරිගණක සාක්ෂරතාවයට ද උපකාරයකි.

8.  GIS දුරස්ථ සන්නිවේදන තාක්ෂණයේ දියුණුවට හා චන්ද්‍රිකා තාක්ෂණයේ දියුණුවටද බෙහෙවින් බලපා ඇත. GPS (Global Positioning System)‍වැනි උපාංග හා උපකරණ ‍GIS  නිසා බිහිව තිබේ. 1970 ගණන්වල සිට දුරස්ථ සංවේදන ක්‍රමවල සිදු වු දියුණුවත් සමඟ GIS වර්ධනය වන්නේ ඒ තාක්ෂණයන් ඇසුරේය. මේ නිසා GIS හා GPS අතර එකිනෙකා පෝෂණය කරන සම්බන්ධයක් පවතින බව පෙනේ.


 *) සමහර වචන වලට අදාල සිංහල තේරුම් මං දන්නේ නෑ. ඉංග්‍රීසි වචන ගෙඩි පිටින් සිංහලට පරිවර්ථනය කරලා දෙන්නත් මට බෑ. මොකද සිංහලෙන් භාවිතා කරන පාරිභාෂික කාලයත් එක්ක ගොඩ නැ‍ඟෙන්න පුළුවන්. එ වගේම ඒවා මං කියන්නාවු අර්ථ වලින් වෙනස් වෙන්නත් පුළුවන්.  සමහර අවස්ථාවලදි භාවිතයේ පහසුව තකා සමහර ඉංග්‍රිසි වචන ඒ ශබ්දයම නැ‍ඟෙන පරිදි සිංහල අකුරු වලින් ලියා තිබෙනවා. ඒ ලිපියේ භාෂාව ඉතාම සරළ කිරීමේ අරමුණත් ඒ මඟින් කියවන්නාට වඩාත් හොඳින්  අවබෝධ වීමට පහසු වේ යන අදහසත් පෙරදැරි කරගෙන.එත් හැකි සෑම විටම ඉංග්‍රිසි වචන දක්වන්න මං උත්සහා කරා. මේ ලිපිය ලියන්නේ උසස් පෙළ මට්ටමට හෝ මේ විශය සදහා ඉතාම ආධුනික මට්ටමේ කෙනෙක්ටයි. තවත් කල් ගියොත් තොරතුරු තව තව වැඩි වෙවි මේක පත්තරයක් වෙනවා… ඒ හංදා මේ මං ටික පබ්ලිෂ් කරන්නයි යන්නේ !

එහෙනම් අදට මේ ලිපිය ඉවරයි තවත් ලිපියක් එක්ක හමුවන තුරු උදාවන සෑම දවසක් වෙනුවෙන්ම  සුබ දවසක් කියා පතනවා !


 ආශ්‍රීත ග්‍රන්ථ:
01).   භෞම විද්‍යා 8 වන කලාපය (නව වන ලිපිය), “භූගෝලිය තොරතුරු පද්ධතියේ භාවිතය”, ඩබ්ලිව්. එන්. දයාන් පීරීස් (මේක කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ භුගෝල විද්‍යා අධ්‍යනාංශයේ වාර්ෂික සඟරාව. ඉතා සීමිත පිටපත් ප්‍රමාණයක් තමයි මුද්‍රණය වෙන්නේ.

02). භෞම විද්‍යා 9 වන කලාපය, “ Arc GIS භාවිතයෙන් සිතියමක් Georeferencing කිරීම. ( UTM ක්‍රමයට )” ඩබ්ලිව්. එන්. දයාන් පීරිස්.

03).    “සිතියම්, භූගෝලීය තොරතුරු පද්ධති සහ දුරස්ථ සංවේදය”, චන්දන පී ගුණසේන, ඇස්. ගෙඩගේ ප්‍රකාශන (2008), ISBN -978-955-30-0452-9 (ක්ෂේත්‍රය ගැන සිංහලෙන් ලියවිච්ච පුංචි ගාණකට (200/=) ගන්න පුළුවන් ප්‍රයෝජනවත් පුංචි පොතක්.)

තොරතුරු සඳහන් වෙබ් අඩවි:

සිංහලෙන් විස්තර සඳහන් වෙන අඩවි:
  • http://geonanalowa.blogspot.com/2010/07/blog-post.html මේ සිංහල බ්ලොග් එකේ නම් තොරතුරු සඳහන් වෙනවා ප්‍රමාණවත් ලෙස… නමුත් ඈ කාලෙකින් ලියා නෑ එහි.. එත් තියෙන තොරතුරු ටිකත් ගොඩාක් වටිනවා.

නමුත් රාජ්‍ය අංශයේ සබැඳ වල නම් දැනට තොරතුරු නෑ.එත් මා සබෑඳි සඳහන් කරන්නම්.

Saturday, March 23, 2013

පාරිසරික තිරසර සංවර්ධනය සංකල්පය ඇති වීමට තුඩු දුන් ඉතිහාස ගත සිද්ධි

 

          ලෝක මානව ප්‍රජාව පරිසරය කෙරෙහි දක්වන ආකල්ප ඒ කාලයත් වර්ධනය වීම ඈත අතීයේ පටන්ම දක්නට ලැ‍බුණා. කාලයක් අපි පරිසිරය වන්දනාමාන කරේ දේවත්වයෙන්. ගස්ගල්වලට අකුණු වගේ දේවල් වලට වැන්දා. ඒ වගේම ගංවතුර භුමිකම්පා ඇති කරන්නේ දෙවියෝ කියලා හිතුවා. අද අපි දන්නවා ඒ දේවල් ඇති වෙන්නේ සිවාභාවික ක්‍රියාවලි වල ප්‍රතිඵල නිසා කියලා.  කොහොම උනත් පරිසරය ගැන අපේ ආකල්ප ආකාර තුනකින් විස්තර කරන්න පුළුවන්.

1.යටත්වීම

           (දේවත්වයෙන් අදහන කාලේ අප පරිසරයට දැක්වුවේ යටත් පහත් බයගුලු     බවක් )

2.සහයෝගය

           (පස්සේ අපේ අවබෝධය ගොඩනැඟිමත් එක්ක අපි පටන් ගත්තා සහයෝගයෙන් වැඩ කරන්න. අපේ රටේ වැව් හැදෙන්නේ ඒ නිසා. අපි බිසෝ කොටු හදලා ජලය තරමක් දුරට පාලනය කරන්නේ ඒ නිසා. )

3.අභිබවනය

        (ඔන්න දැන් අපි හදන්නේ අභිබවා යන්න. පරිසරය අපිට ඕනා විදිහට හදා ගන්න. අපි එයාව පාලනය කරනවා. විවිධ කාරණාවලදි පරිසරය පවත්වාගෙන යන තත්ත්වය වෙනස්ම කරලා අපි අපේ දෙයක් ‍ඒ මත කරාගෙන යනවා නේ. )

                          ඉතිං මේ කියන කාරණා තුනට අනුගතව තමයි අපි අපේ පාරිසරික ප්‍රතිපත්තිය ගොඩනඟා ගන්නේ. අපේ පුද්ගලික පාරිසරික ප්‍රතිපත්තිය මොකද්ද කියලා කවදා  හරි කල්පනා කරලා තියෙනවාද කියලා මං දන්නේ නෑ. එත්  ඔයාලාටම වෙන් වෙච්ච ඉඩ කඩේ… එහෙම නැත්නම් ගෙවත්තේ කොයිතරම් දුරට ඔයාගේ ඒ පුද්ගලික  පාරිසරික ප්‍රතිපත්නිය දකින්නට පුළුවන්ද? ඔයා හිතන් ඉන්නේ කොළපාට වත්තක්. ඒ උනාට ඔයා ඉන්නේ දුඹුරු පාට පරිසරයක වෙන්න පුළුවන්. මල් පිරුණු වත්තක් එපා… අඩුම තරමේ එකම එක මල් පොච්චියක්වත් හදන්න තරම් ඔයා සංවේදී වෙන්න ඕනා. ඒකට මහ වෙලාවක් යන්නේ නෑ. ලස්සන මල් පැලයක් පොච්චියක් එක්කම අරන් ඇවිත් ජනේලයක් ලඟින් තියන්න මහ වෙලාවක් යන්නේ නෑ.  ඔයා එහෙ මෙහේ ගෙනියන වතුර බෝතලේ ඉතිරි වතුර ටික එයාට හවසට දුන්නා නම් ඇති. ඔයා වායු ගෝලයට දෙන කාබන්ඩයොක්සයිඩ් ටික එයා අරන් ආ‍යේ ඔයාට හුස්ම ගන්න අළුත්ම අළුත් ඔක්සිජන් ටිකක් දේවි. ආයේ හිතන්න මොකද්ද ඔයාගේ පුද්ගලික පාරිසරික ප්‍රතිපත්තිය කියලා.

          කොහොම නමුත් ලෝකයේ හැම ඇබින්දකටම මානව අවධානයන් යොමු වුණු හා තාක්ෂණික බලපෑමක් එල්ල කළ සිද්ධි ගොඩක එකුවක් තමයි කාර්මික විප්ලවය කියන්නේ. ලෝකයේ මහ විශාල හැරවුම් ලක්ෂයක් තමයි ඒක.. ඒකෙන් පස්සේ ලෝකේ ගොඩාක් දේවල් වෙනස් වුනා.  ඊට පස්සේ ආපු  යුගයන්ගේ පාරිසරික භාවිතය හා පසුව පරිසරය කෙරේ ඇති වු අවධානයන් මේ සම්බන්ධයෙන් ගැනයි මං මේ කතා කරන්න යන්නේ. එහෙම කතා කරලා අන්තිමේ මං පෙන්නලා දෙන්න යන්නේ අද පවතින තිරසර පාරිසරික සංකල්පය කියන හෑල්ල ගැන ඔයාට පුංචි සිතුවිල්ලක් දෙන්න. හොද ලස්සන නෙළුම් මල් හැදෙන  පැලයක අලයක් පල් ගඳ ගහන නරා වලක වැටිලා තියෙන හැටි කියන්නයි මට ඕනා. කවදා හරි දවසක කවුරු හරි හොයනවා නම් තිරසර සංවර්ධනය යනු ධනවාදයේ හෙවනැල්ලක්ද කියලා. මං මේ උත්සහා කරන්නේ එයාට කතා කරන්න. එයා හිතන දේ දැන් මටත් හිතුණා කියන්න.

             අපි ටිකෙන් ටික කියවමු. මං මේ  කියන්න යන්නේ කොහොමද තිරසර සංවර්ධනය ගොඩ නැගෙන්නේ කියලා. ඒ වගේම මං බලාපොරොත්තු වෙන්නේ මේ ලිපියෙන් දමා ගන්න පදනම අරන් ඊලඟ ලිපියකින් වර්ධනයේ සීමා (සිංහල පරිවර්ථනය ඇසුරෙන්) හා ‍අපේ පොදු අනාගතය (සිංහල පරිවර්ථනය ඇසුරෙන්) වගේ පොත්  හා මිහිකත සමුළු වලින් කතා කෙරුණු සමහර විවාදාත්මක  දේ ගැන නිදහසේ කතා කරන්න. ඒවා ගැන කතා කරලා ආරම්භය කොහොම උනත් පස්සේ තැවරුණු  අර  ධනවාදයේ ආලේපනයන් ගැන යමක් මේ මහපොළව කියවන අයට දෙන්න.

              කාර්මික විප්ලවයේ විවිධ ක්‍රියාවන් සමඟ පරිසරයට මිනිසා එක් කරන රසායන සංයුතින් ප්‍රමාණය  වැඩි උනා. විවිධ කර්මාන්ත කිය කියා මේ අය විවිධ රසායන සංයුතින් වායු ගෝලයට පසට ජලයට මුදා හැරියා.  මෙම රසායනයන් පාරිසරික පද්ධති වල සමතුලිතතාවය එසේ නැතහොත් ආදාන හා ප්‍රතිධාන ක්‍රියාවලි අතර ඇති තුලිත සම්බන්ධය පළුදු කීරීමට කාලයත් තිස්සේ කටයුතු කරා. ඉතාම සරලව කියනවා නම් පරිසරයේ සියළු කටයුතු කෙරෙන්නේ එක්තරා රටාවකට. එයා හැමතිස්සේම ඉන්නේ සමබර අයවැයක. ඒ වගේම හුඟාක් ස්වාභාවික පරිසරික කටයුතු චක්‍රීයයි. ඒ නිසා එකක අය ක් හෝ වැය ක් තවත් එකක ක්‍රියාත්මක වීමට හා පැවැත්මට අනිවාර්යෙන් බලපානවා. මොකක් හරි දෙයක්  චුට්ටක් වෙනස් ‍උනාම තවත් එකක රිසාල්ට් එකට ඒක කෙලින්ම බලපානවා.

       උදාහරණයකට ඔයාට තියෙනවා  කියන්නකෝ ලොකු වත්තක් ඒකේ මහ පදාසයක් තියෙන්නේ ලොකු ගස්. ඔයා  ගිහින් ඔයාලාගේ  තියෙනවා කියලා හිතන කැලේ කැපුවා කියන්න කෝ. හරි ගස් ටික කැපුවා ඒක ඔයාට එතනින් ඉවරයි. එහෙම නැත්නම් ඒ ටික ලී කරලා වෙන මොකක් හරි කරන කං වැඩේ ඔයාට අදාල වේවි. එත් පරිසරයට ඒහෙම නෑ. එතනින් එන ජල වාශ්ප ටික නැති වෙනවා. ඔන්න ජල චක්‍ර‍ යේ වැඩ ටික බකල් වෙනවා. එතන තිබ්බ පසට ආවරණයක් නැතිව යනවා. ඒ පස කාලයක් තිස්සේ හුරුවෙලා තියෙන්නේ හෙවනේ ඉදලා. ඒ පසේ ජිවත් වෙච්ච අයත් එහෙමයි. එයාලාගේ ජිවිතත් බකල්. ඔන්න සුමානෙකට පස්සේ කොහොම හරි හත්දුරැත්තක් වගේ දිග වැස්සක් වහිනවා. අර අළුතෙන් නිරාවරණය වෙච්ච පස හොදා ගෙන යනවා. එතකොට එතන පසත් අවුල්. එතන නාය ගියොත් ඊට වඩා අවුල්. ඒ ගස් ටිකේ ජිවත් වෙච්ච රිලා කුරුළු ආදි සතුන්ටත් අවුල්. දැන් ඔයාගේ ඉඩම විතරක් නෙවේ මේ ඉන්න බිලියන හතෙන් බිලියනයක් ඒ කියන්නේ හැම මිනිස්සු හත් දෙනෙකුගෙන් එක් කෙනෙක් ඔයාව කොපි කරලා මේ වැඩේ කරොත් ඔයා හිතන්න ඒක ලොකේ තියෙන ජල චක්‍ර/ පාංශු චක්‍ර/ කාබන් චක්‍ර/ නයිට්‍රජන් චක්‍ර වගේ එවාට දැනෙනවා නේද?  පරිසරයත් එක්ක බලද්දි ඔයා ඒකේම කැල්ලක් මිසක් ඉන් පරිබාහිර කෙනෙක් වෙන්නේ නෑ කවදාවත්.

    හරි දැන් ඒ කතා ඇති. අපි යන් අපේ අද මාතෘකාවට… මං මුලින් ඔයාව දැනුවත් කරනවා සිද්ධි ටිකක් ගැන. ඒ වගේ සිද්ධි ටිකක් තමයි මිනිස්සු ගේ ඇස් ඇරියේ. කාර්මික කටයුතු නිසා පරිසරයට විශාල හානියක් සිද්ධ වෙනවා කියලා පෙන්නලා දුන්නේ. ඒ සිද්ධි විසින් සකස් කරපු පසුබිමක තමයි පාරිසරික තිරසර සංවර්ධනය කියන දේ බිහි වෙන්නේ… හැබැයි මේ සේරම සිද්ධ වෙන්නේ බටහිර කාර්මික රටවල. ඒක අමතක කරන්න එපා.

 

                                         ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***

             පරිසරය සම්බන්ධව ලෝක මානව අවධානය මුලින් යොමු කිරීමට සමත් වු වැදගත් සිදුවීම් ආරම්භ වුනේ 20 වැනි සියවසයේ මැද කාලයේයි. ඒ වන තුරු කාර්මික විප්ලවයෙන් උපන් විද්‍යාව හා තාක්ෂණයන්, කාර්මිකරණය වැනි දේ කෙරේ ලෝකයේ ඇතිවුයේ ඉතාම යහපත් ආකල්පයන්.

 

     50 දශකය අවට සිදුවු ඝන මීදුම් / දුමාර /ධුමිකා  නැතහොත් වායුගෝලයේ දුෂිත තත්ත්වයන් හේතුවෙන් සිදුවු සිද්ධී.

Man_Lights_Cigarette_in_Daylight_-_Black_Tuesday_1939 

http://en.wikipedia.org/wiki/File:Man_Lights_Cigarette_in_Daylight_-_Black_Tuesday_1939.jpg

 

01. 1930 මෙවුස් නිම්නයේ ඝන මීදුම/ දුමාරය (Meuse Valley fog)

        මෙය 1930 දී බෙල්ජියමේ සිදුවු සිදුවීමක් වන අතර ඝන මීදුම් තත්ත්වය දින දෙකක් තුනක් පමණ පැවතියා.  මෙයින් ඇතිවු හුස්ම ගැනිමේ අපහසුතා හේතුවෙන් ඒ ප්‍රදේශවාසීන්  600ක් පමණ රොගාතුර වු අතර   මිනිස් ජීවිත 60 ක් අහිමි වුවා. ඊට අමතරව ගවයින් ආදි ඇති කළ සතුන්ද මෙයින් පීඩාවට පත්වුවා.  මෙය සිදුවුයේ ප්‍රංශයේ සිට නෙදර්ලන්තය හා බෙල්ජියම මැදින් උතුරු මුහුදට  ගලන මෙවුස් ගංගාව අවට කාර්මික අපදුව්‍ය වායු ගෝලයට එක්වීම නිසායි.

 

02.1939 ‍ශාන්ත ලුවිස් ඝන මීදුම / දුමාරය (St._Louis_smog)

         1939 වසරේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ මිසුරි ප්‍රදේශයේ (මිසුරි මිසිසිපි නම් ගංගාව ‍ඇති ප්‍රදේශය) ඇතිවු තත්ත්වයකි. නිවාස උනුසුම් කිරීම හා නෙයෛකුත් ගෘහාශ්‍රීත කටයුත් සඳහාත් විවිධ කාර්මික යෙදවුම් සඳහාත් ජතු ගල්අඟුරු දහනය කිරීම මීට හේතු වු බවයි වාර්තා වන්නේ. එදිනෙදා ජන ජිවිතයට බාදා කරන තරමේ තද මිදුමක් වගේ දුමාරයක් ප්‍රදේශය පුරා පැතිර තිබු බව තමයි කියන්නේ.

 

            මේ වගේ දුමාර වරින් වර ඇති වෙලා තියෙනවා. මේ ඒවායින් කිහිපයක් විතරනේ. මේ වගේ දුමාර ආවහම කාළගුණය කෘෂි කටයුතු වගේ දේවල් එක්කම  එදිනෙදා ජිවිතත් අඩාල වෙනවා. සේරටම වඩා ශ්වසන ආබාධ නිසා රෝගාතුර වීම. කිරි දරුවෝ වගේම මහළු අය රෝගින් මේ නිසා ඉකිමනින් අනතුරට ලක් උනා. ඔයා නිකං හිතන්න ඔයාට හුස්ම ගන්න බැරි තරමට වාතය කිලිටු වෙලා ගිහින් කියලා. ඔයා ඔයාට ආදරණිය අයත් එක්කම මැරෙන්න යනවා කියලා… ඔයාට කලින් ඔයාගේ ඇස් ඉස්සරහාම ඒ අය මැරිලා යද්දි කොයි තරම් වේදනාවක්ද? ඒ දුක මේ දුමාර විසින් ඒ ප්‍රදේශවාසින්ට අත් කරලා දුන්නා.

 

 මිනමාටා අනතුර (Minamata disease) 1956-1961:

      මේක විශාල සිද්ධියක් මේ තේමාවත් එක්ක සලකා බලද්දි. ඒ වගේම සැහෙන අවධානයක් දිනා ගත්තා මේ සිද්ධිය. පොදු ජනතාව මේ සිද්ධියට විරුද්ධව තමන්ගේ එදිනෙදා ජිවිත පවා වෙනස් කරගෙන කැප වුණා. ඒක මහ ඛේදයක්. ලස්සන අම්මලාගේ කිරි සිහින බොඳ කරගෙන ඉපදුණේ විකෘති හැඩ ඇති දරුවෝ. දුප්පත් පවුල්වල අයට විතරක් නෙවේ පොහොසත් පවුල් වල අයට මේ උපන්ගෙයි කරුමෙන් දුක් විදපු ළමයින්ටත් ගෙවන්න උනේ මහ දුක හිතෙන ජිවිතයක්. විශේෂයෙන්ම ධිවර ජනතාවට නම් මේ අනතුර සාපයක්ම උනා.

     මේ සිද්ධියේ අනතුරුදායක හඳුනා ගෑනීමක් පළමුවෙන්ම වාර්තාවක් ජපානයේ මිනමාටා ප්‍රදේශයෙන් 1956 දී වාර්තා වුණා. ජපානයේ සිදුවු අනතුරු අතර මෙයත් විශේෂිත එකක් බවයි ඒ රටේ අය කියන්නේ. සමහර අය‍ මේ අනතුර හඳුන්වන්නේ Chisso-Minamata disease ලෙසින්. රසදිය වසවීමක් තමයි සිද්ධියට මුල් උනේ. ශරිර දුබලතා සහ විකෘතිතා මෙන්ම ඇස් පෙනිමේ කණ් ඇසීමේ දුර්වලතා මිනමාටා ප්‍රදේශයේ ජනතාව අතර දක්නට ලැබෙන්නට පටන් ගත්තා. ළදරු මෙන්ම කළල හා භ්‍රෑණ මරණ මෙන්ම විකෘතිතා බහුලව මේ කාලයේත්  ඊට පසු කාලීනවත් මේ ප්‍රදේශයේ දක්නට ලැබුණා.

hand

      1908 දි ආරම්භ කළ  Chisso Corporation නම් රසායනික කර්මාන්ත ශාලාවක් විසින් නිකුත් කළ  අපජලය සමඟ මීතයිල් හා රසදිය තිබීමත් ඒ අපජලය මිනමාටා ‍බොක්ක‍ට බැහැර කිරීමත් ඒ අපජලය විවිධ කටයුතු හරහා විශේෂයෙන් ම ඒ බොක්ක අවට ප්‍රදේශයේ මසුන් ආහාරයට ගැනීම නිසා  ප්‍රදේශවාසින්ගේ ශරීර ගතවීමත් නිසා තමයි සිද්ධිය ඇති උනේ. සිද්ධිය නිසා 1784 කගේ ජිවිත අහිමි උන බව වාර්තා වනවා. 2001 දි කළ සොයා බැලීම් වලට අනුව සිද්ධියට ගොදුරු වු පුද්ගලයින් ගණන 2265 ක්.

 

      මුලින්  මේ සමාගම පොහොර වර්ග නිශ්පාදනය කළ අතර පසුව ජපානය පුරා ලත් ව්‍යාපාරික සාර්ථකත්වය හා ව්‍යාපාරික කටයුතු පුළුල් කීරිමක් ලෙස ඇසිටිලීන්, ඇසිටැල්ඩිහයිඩ්, ඇසිටික් අම්ලය, අදියත් නිශ්පාදනය කරන්නට පටන් ගත්තා. මේ කර්මාන්තය ඉතා වේගයෙන් සිය නිශ්පාදනයන් වැඩි කරමින් සිඝ්‍ර ලෙස දියුණුවට පැමිණුනා.  1932 වසරේ දි මේ කියු ආයතනය ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් නම් රසායනය ටොන් 210 ක් නිශ්පාදනය කර තිබෙනවා. 1956  වසරේදි මේ ප්‍රමාණය ටොන් 6000ක් වු අතර 1960 වසරේදි ටොන් 45245ක් නිෂ්පාදනය කර තිබෙනවා. 1932 සිට 1968 දක්වාම මේ රසායන නිශ්පාදනයේ අපඅජලය එක් කෙරුණේ මිනමාටා බොක්කට යි. ඇසිලටැල්හයිඩ් නිශ්පාදනයේදි උත්පේරකයක් වශයෙන් mercury sulfate   භාවිතා කරනු ලබන අතර එහි අතුරු ඵලයක් වශයෙන් රසදිය (mercury) සුළු ප්‍රමාණයක් නිපැද වෙනවා. එසේ නිපැද වෙන රසදිය methylmercury  වශයෙන් හඳුන්වනවා.

       මේ සිද්ධියෙන් රෝගල් ගතවු  දි පළමු රෝගියා වයස අවුරුදු පහක් වු දැරියක්. ඇය රෝහල් ගත වුයේ 1958  අප්‍රේල් 21 දින. දින දෙකකට පසුව ඇගේ සහොදරියත් පසු තවත් රෝගිනුත් ‍සමාන වු රෝග ලක්ෂණ සහිතව රෝගල් ගත කෙරුණා.

         ගෘහාශ්‍රීත සතුන් පවා රෝගාතුර වීම මුලින් පරික්ෂකයන්ගේ ඇස ගුටුණේ නෑ. ඔවුන් ඒ සිද්ධිය මිනිසුන්ගේ රෝගි තත්ත්වයත් සමඟ එකට සැලකුවේ නෑ. නමුත් රෝගින්ගේ නිවාස වල වාසය කළ පුසන් වලිප්පුව හැදි මිය ගොස් තිබුණා. සමහර විට උන් පිස්සු හැදි මිය ගොස් තිබුණු නිසා ජනතාව ඒ රෝගය හඳුනා ගත්තේ “cat dancing disease” (පුසන්ගේ නටන රෝගය) ලෙසයි. කුරුල්ලන් පවා රෝගය ආසාදනයෙන් මිය ගියා. මසුන් මිය ගොස් ජලය මත පාවෙන්ට පටන් ගත්තා. විවිධ සතුන් මේ ලෙසින් රෝගාතුර උන අතර මුහුදු පැලෑටි පවා මිනමාටා බොක්ක අශ්‍රීතව වැඩුනේ නෑ. සාමාන්‍ය පරිදි කෙරුණු පරික්ෂණයෙන් කිසිදු තත්ත්වයක් පිළිතුරු ලෙස සොයා දෙන ලෙස Kumamoto University නම් විශ්ව විද්‍යාලයෙන් ඉල්ලීමක් කළා. රෝගය ඉතා වේගයෙන් පැතුරුණේ සෑම දෙනාගේම අවධානයට බඳුන් වෙමින්. රෝගින්ගේ අතේ පයේ සංවේදය ‍නැති උනා. අත් පා හිරි වැටුණු අතර රෝගින් නොවැටි ඇවිදිමට පවා අපහසු තත්ත්වයක් උදා උනා. කතා කිරීමටත් රෝගින්ට අපහසු උනා. කටහඬ වෙනස් වීම හා ගිලිමේ අපහසුතා ඇති වීම  රෝගින් අතර බහුලව පැවති තත්ත්වයක් උනා. අවසානයේ සිහිමුර්ජා තත්ත්වයේ සිටි රෝගින් ඒම තත්ත්වයෙන් ම මිය ගියා. මුලින් ආහාර විසවීමක් ලෙසින් හඳුනා ගත්තත් වසංගතයක් මෙන් වු මෙම තත්ත්වය පිළිබදවත් රෝගින් පරික්ෂා කරමින්  කෙරුණු පරික්ෂණ වලිනුත් පසුව තහවුරු උනා රෝගි තත්ත්ව (ස්නායු පද්ධතිය ආශ්‍රීතව) ඇති වීමට හේතු වන්නේ කර්මාන්ත ශාලාවෙන් පිටවන අපජලය ජලයට මුසු වීම බව.

      1968 දි කර්මාන්ත ශාලාව වසා දැමුණා මේ  සිද්ධිය පදනම් කරගෙන. මේ අතරේදීම සඳහන් කරන්න ඕනා වගේම සිද්ධි කිහිපයක් තිබුණා ජපානයේ.( Four Big Pollution Diseases of Japan) එ සිද්ධි ලෝක ඉතිහාසය ඇතුලේ ගොඩාක් ම වැදගත් සිද්ධි නම් නෙවේ. එත් ඒවා තුළින් වඩා විශාල සිද්ධිය ස්මතු උනා වගේ ම නැවත නැවත මතක් කරනු ලැබුවා.

1962  දී රේචල් කාසන් විසින් රචිත ‘නිහඬ වසන්තය’:

         දෙවන‍ ලෝක යුද්ධය අවසාන වී (විශේෂයෙන්ම ම හිරෝශිමා නාගසාකි ප්‍රහාරයෙන් පසුව) ඇමරිකාවේ නව උදානය සිද්ධ වීමට පටන් ගත් මුල් කාලයයි. මේ කා‍ලයේ ඇමරිකාව ලෝකයේ බලවතා ලෙසින් කාර්මික අංශයට වැඩි අවධානයක් යොමු කර තිබුණා. පශ්චාත් යුද සමයක් ලෙසින් මෙන්ම සීතල යුද්ධයේ එක්තරා පැහැදිලි කාල වකවානුවක් ලෙසින් ද මේ කාලය ඇමරිකාවට වැදගත්.මේ කාලයේ දි අංගවිකල ළදරුවන් ඉපදුනාම ඒකට හේතු දෙමාව්පියෝ දැනන් හිටියේ නෑ. සාපයන් වගේම අඳුරු බලවේග වලට ජිවිත ගොදුරු උනා කියලා ඒ අය හිතුවා. ඒ අයගේ පව්කාරකම කියලා හිතුවා. එත් ඇත්ත කතාව ඒක නෙමේ.

         පාරිසරික අවධානය යොමු වු වැදගත් සිදුවීම් ගණාවක් අතුරෙන් 1962 දී රෙචල් කාසන් විසින් ඇති කල කතිකාවත ‘ප්‍රථම ප්‍රහාරය’  ලෙස මේ මාතෘකාව හා සම්බන්ධව කතා කරන බොහෝ අය හඳුන්වනු ලබනවා. සාගරික ජීව විද්‍යාඥවරියක වු රේචල් ලුවිස් කාසන් (Rachel Louise Carson (May 27, 1907 – April 14, 1964) විසින් රචිත ‘නිහඬ වසන්තය’ ( silent spring) නම් ග්‍රන්ථය නිහඩවම ලෝකයේ සිදුවන අති මහත් ව්‍යසනයක් පිළිබඳ කතා බහට ලක් කරා.

රේචල් කාසන් හා ඇගේ ග්‍රන්ථය

images 

        ඇය සාගරික ජීවින් පිළිබඳ කරනු ලැබු පර්යේෂණ වලදි මේ බව මුල්වරට අණාවරණය කර ගත්තා. සාගරික ජීවින්ගේ ශරිර ගතවු එකල පලිබොධකයක් ලෙස ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය පුරා ‍බහුලව භාවිතා කරන ලද DDT සාගරික ජිවින්ගේ ශරිර ගතවිම හා විෂ සහිතව විවිධ ආබාධයන්ට ලක්වීම කාසන් අඳුනා ගත් අතර ඒවා සතුන්ගේ ශරීරවලට එක් වන්නේ විවිධ කාර්මික අපජලය හා අපද්‍රව්‍ය ජලමාර්ග වලට එක්විම නිසා බවත් එම ජලය හෝ මේ විෂ ශරිර ගත සතුන් ආහාරයට ගැනීම නිසා මිනිසා රෝගන්ට ගොදුරු වන බවත් ඈ පෙන්නලා දුන්නා. ඉන් නොනැවතී මේ විෂ සහිත ද්‍රව්‍යයන් කාන්තාවන්ගේ ශරිර වල තැම්පත් වී අළුතින් බිහිවන පරම්පරාවන් අංගවික හෝ මන්දබුද්ධික තත්ත්වයන්ට පත් කිරීමට තරම් ප්‍රබල බවත් පෙන්වා දුන්නා.

        ඇගේ මෙම අණාවරණය කිරීම එකල ව්‍යාපාරයන්ට එල්ල කරන ලද මරු පහරක් වුයෙන් මේ නිසා නුතන විද්‍යාව හා තාක්ෂණයත් මිනිසා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හා කාර්මික පරිසර කෙරේ පොදු ජනතාව අතර  විරෝධයක් ගොඩ නැඟීමට ඇතිව තිබු හැකියාවයි. මේ නිසා ඇගේ මේ ප්‍රකාශය වසර දහයක් වන තුරුම විවිධ අපවාදයන්ටත් පසුව විවාදයටත් බඳුන් උනා. විශේෂයෙන් ම ඇමරිකානු ව්‍යාපාරිකයන් ඇයට මිනිසුන් කර්මාන්ත කෙරේ උදාසීන කරවන සාම්ප්‍රධායික මත වලින් ගහණ ‍කෙනෙක් ලෙස  ඍජුව චෝදනා කරන කරා.

        නමුත් දිගින් දිගටම ඈගේ පෙන්වා දීම් වලින් ඇත්ත ස්මතු වෙද්දි ඒවා බැහැර කළ නොහැකි තැනට  පත් වන විට මිනිසුන් ඒ කෙරෙහි අවධානය යොමු කරා.  කොහොම උනත්  අවසානයේ දී  මෙහි ප්‍රථිපලයක් වශයෙන් වසර 10 කට පසුව, ඇය මිය ගොස් වසර 08 කට පසුව එනම් 1972 දී ඇමරිකාවේ තහනම් රසායනයක් ලෙසින් DDT නම් කරා.

       මෙම ග්‍රන්ථය පිළිබඳ ගුණ දොස් කතා කොතෙක් ඇතත් ලෝකයේ යම්  ආකාරයකට පාරිසරික විනාශය පිළිබඳ මිනිසුන්ගේ අවදානය යොමු කරපු සිදුවීම් අතර  වැදගත් බවක් ‍හිමි කර ගනු ලබනවා.  

 

1969 සැන්ටා බාර්බරා තෙල් කාන්දු වීම.

      මෙය සිදු වුයේ 1969 ජනවාරි මාසයේ 28 වන දා සිට දින දහයක් පුරා oil-spillඑනම් පෙබරවාරි 7 වන දා දක්වා දකුණු දිග කැල්ෆොනියාවේ සැන්ටා බාබරා නගරය ආශ්‍රිතව පැසිපික් මුහුදේ යි. මෙය ඒ කාලයේ සිදු වු විශාලතම තෙල් කාන්දු වීම ලෙසයි ප්‍රසිද්ධ වුයේ. වසර 2010 වන විට එය තෙවැනි විශාලතම තෙල් කාන්දුව වුවා. ඒ 1989 හා 2010 දි සිදුවු තෙල් කාන්දුවීම් හා සලකා බලද්දි යි. සිද්ධිය නිසා අපතේ ගිය බොර තෙල් බැරල් ප්‍රමාණය 80000ත් 100000ත් අතර වනවා.  මේ සිද්ධිය නිසා මිය  මුහුද ආශ්‍රීත පක්ෂින් සංඛ්‍යාව ආසන්න වශයෙන් ගණනය කර ඇති පරිදි 3686 ක් වන අතර විනාශ වී ගිය සාගරික ජිවින් ප්‍රමාණය කොතෙක්ද කියා දන්නේ නෑ. නමුත් විද්වතුන් පෙන්වා දෙන පරිදි ඒ ප්‍රදේශයේ වාසය කළ සාගරික ජීවින් ගෙන් 80%ක් – 90% ක් පමණ සිද්ධිය නිසා විනාශ වී තිබෙනවා. මේ වගේ සිද්ධියක් නිසා බොහෝ සෙයින් උරණවන්නේ දියදම්වේදින්(පරිසරවේදීන්). ඔවුන් පෙන්වා දුන්නා මේ වගේ කාර්මික යෙදවීම නිසා ආර්ථික සංවර්ධනය සංවර්ධනයක්ද යන ප්‍රශ්නය නැවත නැවත නැඟුනා.

 

1970 ලව් කැනල් හි විශ මුසු වීම.

       නිව්යෝර්ක් නගරයේ නයගරා ආශ්‍රීතව පිහිටා ඇති එකිනෙකාට සමාන්තර අතුගංගා දෙකක් ලව් කැනල් නමින් හැදින්වේ. මේ අතු ගංගාවන්ට Hooker Chemical නම් ආයතනයකින් විශ සහිත අපද්‍රව්‍ය ටොන් 21000ක් පමණ මුදා හැරීම නිසා ‍සිද්ධිය ඇති විය. විශ සහිත ජලය ජන ජිවිත හා මුසුව විවිධ ආබාධ ඇති කරන ලදී. මළ දරු උපත් සේ ම අංගවිකල දරුවන්ගේ උපත් වැඩි විය. 85000කට වඩා පිරිසක් සිද්ධිය නිසා පිඩාවට පත්ව ඇත.

  

1976 සෙවෝසෝ පිපුරුම.

       1976 ජුලි මස 10 වන  දින පෙරවරු 12:37 ට  ඉතාලියේ උතුරු මිලානෝ හි දි රසායනික කර්මාන්ත ශාලාවක් පිපිරීම නිසා අනතුර සිදු විය. මේ අනතුරින් ටෙට්‍රාක්ලෝඩිබෙන්සෝප්ඩයොක්සීන් වායුගෝලයට එක්විය. මේ අනතුරින් පස්ව කර්මාන්ත ශාලාවක් ආරම්භ කිරීමට පෙර සැලකිය යුතු නීති රීති මාලාවක් හඳුන්වා දීමට කටයුත් කරන ලදී.  මේ සිද්ධිය නිසා මිනිසුන් 17000ක් පමණ ඍජුවම පීඩාවට බඳුන් වු අතර මෙඩා හි මිනිසුන් 19000ක් කැසානෝ මෙඩර්නෝ හි 34000ක් බොවිසියෝ හි 11000ක් විකිරණයට හසු විය.

 

1979 ත්‍රී මයිල් දූපතේ පිපිරුම.

         1979 වසරේ මාර්තු 28 වන දින සිදු විම සිදු විය. ඇමරිකානු ඉතිහාසයේ විශාලතම වාණිජ න්‍යෂ්ටික බලාගාර පිපුරුම මෙය වේ. විකිරණශිලි ගෑස් සහ අයඩීන් විශාල ප්‍රමාණයක් පරිසරයට එක් විය. එක්ලක්ෂ පනස්දාහක් පමණ ජනයා වහාම ප්‍රදේශයෙන් ඉවත් කෙරුණු අතර සති තුනකට පමණ පසුව ප්‍රදේශය නැවත යථා තත්ත්වයට පත් විය.

 

1984 භොපාල් අනතුර

      මෙය 1984 දෙසැම්බර් 2 වන දා (රාත්‍රි කාලයේ ) ඉන්දියාවේ මධ්‍ය ප්‍රදේශ් හි භෝපාල් නගරය ආශ්‍රීතව ගෑස් කාන්දුවක් නිසා ඇති විය. 2259 ක් සිදුවීම නිසා ක්ෂණිකව  මරණයට පත් විය.

imdfgages BHOPAL-GAS-TRAGEDY-1

      සිදුවීම මුල් කර ගෙන මරණයට පත් වුවන් ගේ ගණන පසුව 3787 ක් විය. සති දෙකකට පසුව මරණ සංඛ්‍යාව 8000ක් විය.  ලක්ෂ පහක් පමණ අන්ධ බව විකිරණ හා රසායන පිලිස්සීම් මෙන් ම තුවාල ද ඇති විය. ඒ අය අතරින් ලක්ෂ දෙකක් පමණ වයස අවුරුදු 15ට අඩු අය වන අතර ගැබිණියන් 3000ක් පමණ සිටි බව වාර්තා වේ. ඉන්දියාවේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයේ පිහිටි රසායන කම්හලක ඇති වු ගෑස් කාන්දුව නිසා පිටතට ආ රසායනයන් වායු ගෝලත් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කරමින් විනාශය පැතිරවීය. සිද්ධියේ විපාක තවමත් දක්නට ලැබේ. විශාල මහජන උද්ඝෝෂණ පවා සිද්ධිය මුල් කරගෙන පසුව ඇති විණි.

 

1986 චර්නොබිල් අනතුර

        1986 අප්‍රේල් 26 යුක්රේනයේ සිදුවු මේ අනතුරින්  30 දෙනෙක් පමණ මිය ගිය අතර 2008 වන විට එම මිය ගිය සංඛ්‍යාව 64 දක්වා වැඩි වි  ඇත. සිද්ධිය නිසා මෑතක් වනතුරුම ප්‍රදේශය ජන ශුන්‍ය කලාපයක් ලෙස පැවතිනි. අතිවිශාල පිරිසක් පශ්චාත් පිඩාවට ලක් විය. සිද්ධිය මුල් කරගෙන පිළිකා තත්ත්ව  ඇති වු අය අදද සිටිති.

 

imaasfdsges i-e2a7f324b13ae36293e04a2119b58d06-chernobyl_hydroceph dad

 

                                         ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***  ***

        මේ ආදි වු සිද්ධි තමයි මුල් උනේ මිනිස්සු ආර්ථික වර්ධනය සංවර්ධනය කියලා සිතපු සිතිවිල්ල වෙනස් කරන්න. මේ සිදුවීම් අනුව ලෝකය පුරා මිනිස්සු හිතුවා ආර්ථික වර්ධනය උදෙසා කාර්මික වශයෙන් නැඹුරු වන එක මිනිස් ශරීරයට මෙන්ම පරිසරයටත් ඒ තරම් හොදක් නොවන බව. මේ නිසා මිනිස්සු හිතුවා පාරිසරික වශයෙන් හිතකාමී වෙලා තමන්ගේ අර්ථිකය වර්ධනය කරගෙන සංවර්ධනය වෙන ආකාරය පිළිබඳව. විශේෂයෙන් මිනිසුන් කතා කරා  මේ කෙටි කාලය තුළ කර ඇති විනාශයන් ගැන. වර්ධනයේ සිමා, අපේ පොදු අනාගතය වගේ පොත් වල  ඒ අය කතා කරලා තියෙන්නේ ඒ අය විසින් පරිසරයට කළ හානිය හා ඒ වෙනුවෙන් කළ යුතු දේවල්. අපේ පොදු අනාගතය තමයි ප්‍රථම වරට සංවර්ධනය ස්ථිර විය යුතුයි කියන දේ හෙළිදරව් කරන්නේ. සංවර්ධනය ස්ථිරසාර වන්නට නම් පරිසරය විසින් එය දරාගත යුතුවනවා. පරිසරය ප්‍රතික්ශේප කරන්නාවු සංවර්ධනයක් පවතිනනේ නැති නිසා පරිසරයට අනුගත වු සංවර්ධන ප්‍රතිපත්තියක් අවැසි බව ඔවුන් පෙන්වා දෙනවා. මේ සිදුවීම් ප්‍රධාන සිදු වීම් පමණයි. ලෝකය පුරා කාර්මිකකරණය කියන නවතාවය එක්ක දෙවැනි ලෝක යුද්ධය එක්ක මිනිස්සු හුඟාක් හිතුවා. සල්ලි බලය පස්සේ දුවලා හති වැටුණු මිනිස්සු එකතු වෙලා තමයි ස්ථිර සාර සංවර්ධන ප්‍රතිපත්තියක් විදිහට තිරසර සංවර්ධය/ ධරණිය සංවර්ණය කියන දේ ලෝකයේ කරලියට අරන් එන්නේ…

 

පසුව ලියමි;

     එහෙම අරන් ආවට මොකද ඒ අය ඒ නිති රිති පැනවුවේ සිරිත් විරිත් පිළිපදින්නට කිව්වේ සංවර්ධනය වෙත ගමන් කරමින් සිටින අයට. විනාශ කළ අය තවදුරටත් ඒ විනාශය නතර කළේ නෑ. කන්දක් විලි ලා වැදුව මි බෙට්ටක් වගේ අද තිරසර සංවර්ධනය කියන්නේ විලි ලෑ තරම් පලක් නුදුන් දෙයක් ය. මා මේ හුදෙක් හුවා දක්වන්නේ සිදු විම් කිහිපයක් ම පමණයි. ඒවා අනතුරු විතරයි. මිනිස්සු න්‍යෂ්ටික අත්හදා බැලීම් කරන්නේ මිනිසාට අනතුරුදායක නොවන නමුත් පරිසරයට අනතුරුදායක විදිහට.

     මේ සිදුවිම් නිසා මරනයට පත් ගණන හා පිඩාවට පත්  ජිවිත ගණන විශාලයි. එමෙන් ම මේ සිද්ධිවලට පරිබාහිර වු තවත් කුඩා සිද්ධි ඕනෑ තරම් තිබෙනවා. මුලින් ම කාර්මිකරණයෙන් පිඩාවට පත්වුනේ සංවේදි හිත් ඇති කලාකාරයෝ… ස්වාභාව සෞන්දර්ය ප්‍රිය කළ අයගේ කෑ ගැසිම් යුරෝපයේ සුප්‍රසිද්ධ සාහිත්‍යමය නිර්මාණ අතරේ ඕන තරම්. අන්තිමට ම කාර්මිකරණයෙන් බැටකෑවේ දුක් විඳලා විඳලා අත්වල කර ගැට ඇවිල්ලා ලේ දාඩිය හළපු දුප්පතුන්… වෙහෙසවන්නන්… මේ ආර්ථික පිරමිඩයේ පතුලේ ඉදන් බර දරන්නන්.  

 

එහෙනම් ඉක්මනින් ආයේ තවත් ලිපියකින් හමුවෙන්න බලාපොරාත්තුවෙන් මේ ලිපිය මං අවසන් කරනවා.   සුබ දවසක්!

මේ බ්ලොග් ලිපි ගැන ඔබට හිතෙන දේ?

මහපොළොව ගැන දන්න අය ...